Aya İrini Kilisesi, 4. yüzyılın başında, I.Konstantinos (324-337) zamanında yapılmıştır (TAY). Ayasofya’yla aynı avlu duvarı içinde bulunan kilise, 532’deki Nika Ayaklanması sırasında yanmıştır. İmparator I. Justinianus (527-565) tarafından tekrar yaptırılmıştır (TAY).
Bilinen en eski Bizans kilisesi olma özelliği taşıyan Aya İrini, İstanbul’un fethinden sonra Topkapı Sarayı’nı çevreleyen ‘Sur-ı Sultani’ içerisinde kalmış, bu yüzden hiçbir zaman camiye çevrilmemiştir. (Felle, 2020:29)
Fatih Sultan Mehmet döneminde değerli silah ve savaş malzemeleri burada toplanmaya başlamıştır ve gelenek diğer Osmanlı padişahları tarafından da devam ettirilir. Buraya, sarayın bahçesinde yer almasından dolayı “Enderun Cebehanesi” ya da “İç Cebehane” denilmeye başlanır (Ateşoğulları, 2022:36).
Üçüncü Ahmed, Osmanlı’nın batıya yönelişinin hızlandığı dönemde, yeni bir askeri müze kurma düşüncesiyle burayı “Darül Esliha” adıyla müzecilik anlayışına uygun olarak yeniden şekillendirmiştir (Çal, 2009:317)
III. Selim ve II.Mahmud döneminde meydana gelen Yeniçeri İsyanları sebebiyle müze sık sık kapatılmıştır (Çürük, 1991:492).
Sultan Abdülmecid döneminde “Harbiye Ambarı” adıyla bilinen eski Dârül Esliha’da Fethi Ahmed Paşa tarafından yeni bir müze kurulmuş ve bu müzeye önce “Müze-i Askerî”, daha sonra da “Âsâr-ı Atîka-i Müze-i Hümâyun” adı verilmiştir (Çal, 2009:318).
Müze yapılan bazı değişikliklerle biri silâh ve savaş malzemesi içeren “Mecma-ı Esliha-i Atîka”, diğeri arkeolojik eserleri barındıran “Mecma-i Âsâr-ı Atîka” olmak üzere iki bölüm halinde halka açılmıştır (Öz, 1970:951-952).
Bir süre sonra Mecma-i Âsâr-ı Atîka bölümü Osman Hamdi Bey tarafından Çinili Köşk’e taşınarak bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin çekirdeği oluşturulmuştur (Öz, 1970:952).
II. Dünya Savaşı’na (1939-1945) kadar bu müze olarak devam eden Aya İrini, savaşın Türkiye’ye de sıçrayabileceği endişesiyle 1940’ta kapatılmış ve barındırdığı eserler Anadolu’nun çeşitli merkezlerinde korunmaya alınmıştır (Çürük, 1991:493). Savaşın sona ermesiyle eserler İstanbul’a geri getirilerek müze Maçka Kışlası’na taşınmıştır. 1955’te ise Maçka Kışlası’ndan Harbiye Mektebi’nin jimnastik salonuna taşınmış, 31 Ağustos 1959 tarihinde yerleşmesi tamamlanarak ziyarete açılmıştır (Çürük, 1991:493)
Bir süre sonra da malzemenin çokluğu ve jimnastik salonunun yetersizliğinden dolayı Harbiye Kışlası’nın bütünüyle müze haline getirilmesi kararlaştırılmıştır. 1967’de binada başlatılan restorasyon çalışmaları, çağdaş müzecilik anlayışına uygun bir askerî müze ortaya çıkarabilmek amacı ile halen devam etmektedir (Çürük, 1991:493).
Günümüzde Aya İrini Kilisesi, anıt müzesi statüsünde Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı bir müze olarak kullanılmaktadır.
Müzenin Koleksiyonları:
1. Saldırı Silâhları (Ok, yay, balta vb.)
2. Savunma Silâhları ( Zırh, miğfer ve kalkan vb.)
3. Ateşli Silâhlar (Top, tüfek, tabanca vb.)
Silah koleksiyonları dışında, üniformalar, madalya-nişanlar, sancak alemleri, bayrak-sancak ve çadırlar müzenin başlıca eserleri arasında yer almaktadır (Çürük, 1991:493).
*Görseller TBMM Kütüphanesi, Açık Erişim Sistemi, Askeri Müzeye Ait Fotoğraf Albümü’nden alınmıştır.
KAYNAKÇA
Çürük, C., “Askeri Müze”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C.3, 1991.
https://islamansiklopedisi.org.tr/askeri-muze (18.09.2023).
“Aya İrini”, Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri TAY Projesi.
Ar, B., “Osmanlı Döneminde Aya İrini ve Yakın Çevresi”, Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 2013.
İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, Arka Oda Toplantıları, “Osmanlı Döneminde Aya İrini”
https://blog.iae.org.tr/arka-oda-toplantilari/osmanli-doneminde-aya-irini (18.09.2023).
Şahin, M., “Osmanlı’dan Cumhuriyete Müzecilik 1846-1938”, Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, 2019, Ankara.
nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/aiiteket0003.pdf
Ogan, A., Türk Müzeciliğinin 100’üncü Yıldönümü, İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, S.62, s. 8-19, 1947.
https://muze.gen.tr/c7/MysFileLibrary/ayairini-muze.pdf
Öz, T., “Yurdumuzda müzeler nasıl kuruldu? Neler yapıldı? Neler yapılması gerekli?”, VII. Türk Tarih Kongresi, CII, s.951-960, 1970.
https://www.ttk.gov.tr/kongreler/vii-turk-tarih-kongresi-25-29-eylul-1970-ankara-ii-cilt/
Yıldız., S., Özerden, S.T., “Bizans’ın Aya/Azize İrene’si”, EUROASIA SUMMIT Congress on Scientific Researches and Recent Trends VII, CII, s.204-208)
https://www.academia.edu/83467404/BİZANS_IN_AYA_AZİZE_İRİNİ_Sİ
Ateşoğulları, S., “Değişen ve Gelişen Türkiye Müzeleri” ,Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, S.83, s.35-52, 2022/1.
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1878749
Çal, H., “Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Müzeler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C.7, S.14, s.315-333, 2014.
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/653620
TBMM Kütüphanesi Açık Erişim Sistemi, Askeri Müzeye Ait Fotoğraf Albümü, Ateliers Apollon.
https://acikerisim.tbmm.gov.tr/handle/11543/2281
Harmankaya, M., “Müze Olarak Kullanılan Eski Binaların Korunmasında Yangın Sistemlerinin Aya İrini Örneğinde İrdelenmesi”, Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994, İstanbul.
http://dspace.yildiz.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/1/11647/0005714.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Felle, A., “Hagia Eirene in Constantinople”, MATERIALS FOR THE STUDY OF LATE ANTIQUE AND MEDIEVAL GREEK AND LATIN INSCRIPTIONS IN ISTANBUL, s.29-38, 2020.
Sanat, tarih, arkeoloji ve kültürel deneyim içerir. 