Bu yazı dizisinde İngiliz bir kadın olan arkeolog ve sanat tarihçisi Gertrude Bell’in fotoğrafları ışığında Anadolu’daki kalıntıları inceleyecek ve onun kadrajından Anadolu’yu görme fırsatı yakalayacağız.
Gertrude Bell Kimdir?
Hayatı pek çok filme konu olan Bell, 1868 yılında İngiltere’nin Durham kentinde dünyaya gelmiştir, Londra’da Queen’s College’da öğrenim gördükten sonra 1887’de Oxford’da Lady Margaret Hall’ün tarih bölümünden mezun olmuştur (Eyice:1992).
3 Yaşındaki Bell, 1871, Newcastle University Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-pers-001, 07.10.23.
Ortadoğu kültürlerine, Arap ve Fars dünyasına ilgi duyan Gertrude, teyzesinin kocası Sir Frank Lascelles’in İran-Tahran’a elçi olarak tayin edilmesi üzerine 1892’de onun yanına gitmiştir (Eyice:1992). Aynı yılın sonunda İngiltere’ye dönmüş ve bu seyahatine dair notlarını yayıma hazırlamıştır. 1894’te “Safar Nameh, Persian Pictures” başlığı altında imzasız olarak yayımlanan küçük kitapta İran ile Osmanlı Devleti hakkındaki görüşlerini Anadolu, İstanbul ve Bursa’ya dair kısa tasvirlerle anlatmıştır (Eyice:1992).
53 Yaşındaki Gertrude Bell, Newcastle University, Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-pers-b-004b, 07.10.23.
Arap aşiretlerinin, bedevîlerin yaşayışlarıyla yakından ilgilenmiş ve bunun İngilizlerin Ortadoğu politikasına faydası olacağını düşünmüştür. Böylece Bell’in çalışmaları iki taraflı olarak gelişmiştir: Arkeolog ve sanat tarihçisi tarafı ile Araplar’ın arasına girerek onların İngiliz yayılma programına uymalarını sağlamaya çalışan politik tarafı.
Kemerli Kapıdan Dışarı Bakan Gertrude Bell ve Araplar, Irak, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-pers-b-006, 07.10.23.
1905 yılında Filistin ve Suriye’ye yaptığı gezide Antakya-İskenderun üzerinden Anadolu’ya geçen Bell, Payas’tan Konya’ya kadar uzanan bir inceleme gezisi yapmıştır. Bu bölgedeki eski Hristiyan yapıları ile ilgilenmiştir (Eyice:1992).
Her gittiği yerde çadır kurup at üstünde güç erişilir yerleri dolaşan bu İngiliz kadınına bu azmi sağlayan itici gücün yalnız ücra yerlerdeki unutulmuş tarihi eserleri bulmak, incelemek ve tanıtmak olduğu düşünülmemelidir. Bell, dağılmakta olan Osmanlı Devleti’nin durumunu yakından görmeyi ve elde edeceği bilgileri sırası geldiğinde bu devlete karşı kullanmayı da düşünmüş olmalıdır tasarlamış olmalıdır.
Bell’in Eğirdir Gölü yakınlarındaki kamp çadırı önünde çay demleyen Fattuh, Nisan 1907, Newcastle University, Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-3-1-6-1-254, 07.10.23.
Bell’in oldukça zengin olan kütüphanesi ve fotoğraf arşivi Bağdat’ta kurulacak bir arkeoloji enstitüsüne bağışlanacaktı; ancak kız kardeşi Lady Richmond kitapları, Bell’in notları ve Arabistan’la Anadolu’da çektiği fotoğrafları negatifleriyle birlikte İngiltere’de Newcastle Upon Tyne’de bulunan King’s College’a bağışlamıştır. Bell dostlarına hayatı boyunca pek çok mektup yollamıştır. Bunlarda gördüğü yerler, tanıdığı insanlar ve karşılaştığı yaşama şartları hakkında geniş bilgiler verir (Newcastle Uni., Bell Archive)
Seleucia Pieria
Yunan, Roma, Bizans ve Sasani kültürlerinin izlerini taşıyan Seleucia Pieria, Hatay’ın Samandağ ilçesinde yer alan bir antik kenttir. Samandağ’a 6 km uzaklıktaki Çevlik bölgesinde yer alır.
Zamanında 12,5 km. uzunluğunda surlarla çevrili olan şehir iki bölümden oluşuyordu: Aşağı bölümde liman ve ona bağlı olarak depolar ve dükkalar ile yukarı şehirde imalat atölyeleri ve yerleşim yer alıyordu. Stratejik konumu nedeniyle zenginleşen ve büyüyen Seleucia Pieria sürekli dış saldırılara maruz kalmış ancak önemini kaybetmemiştir. Şehir 526 ve 528 yıllarında 9–10 şiddetinde oldukları tahmin edilen iki büyük depremle yerle bir olmuş ve bir daha kendine gelememiştir. 2023 yılı şubat ayında meydana gelen Kahramanmaraş merkezli 7.7 şiddetindeki depremlerde Hatay ve ilçeleri büyük hasar görmüş olup antik kentin şu anki akıbetine dair bir bilgiye sahip değiliz. Deprem öncesinde şehrin giriş kapısı, liman, agora, mağaralar ve bazı yapıların çeşitli kısımlarını görmek mümkündü. Bölge inanç turizmi açısından da önemli bir yere sahiptir. Çevlik’te yer alan antik şehrin ismi Selefkiye olarak İncil’de “Elçilerin işleri” bölümünde yer almakta ve her sene birçok insan tarafından ziyaret edilmektedir.
Seleucia Pieria antik kentinin en büyük yapılarından birisi Vespasianus-Titus Tüneli’dir. İlk çağlarda Doğu Akdeniz kıyısında hayata geçirilmiş olan yapay bir hidro-jeomorfoloji projesidir. M.S. 69–81 yılları arasında Roma imparatoru Vespasianus ve oğlu imparator Titus tarafından inşa ettirilmiştir. Dağdan inen sel sularının şehir limanını olumsuz yönde etkilemesinden dolayı limanı korumak üzere Romalılar tarafından kayalar delinerek inşa edilmiştir. 220 metresi kapalı , 730 metre açık alan olmak üzere toplam 950 mt.uzunluğunda, 6 metre genişliğinde olan tünel yer yer onlarca metre yükseklikteki kayalıklar oyularak yapılmıştır. Ayrıca, Vespasianus-Titus tünelinin 150 metre güneyinde kayalık dik bir yamaç içine oyulmuş çok sayıda mezar odası yer almaktadır.
Kaya Mezarları, 9 Nisan 1905, Newcastle University Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-3-1-3-1-103, 07.10.23.
Taş Köprüde Su Taşıyan Köylü Kadın, 10 Nisan 1905, Newcastle University Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-3-1-3-1-108, 07.10.23
Titus Tüneli, 10 Nisan 1905, Newcastle University Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-3-1-3-1-109, 07.10.23.
Mağara Girişi ve Girlandlı Lahit, 10 Nisan 1905, Newcastle University Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-3-1-3-1-117, 07.10.23
Dut Bahçesindeki Zeus Heykeli, 10 Nisan 1905, Newcastle University Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-3-1-3-1-114, 07.10.23.
Lahit ve İbrahim, 10 Nisan 1905, Newcastle University Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-3-1-3-1-116, 07.10.23.
Tapınak Kornişi ve İbrahim, 10 Nisan 1905, Newcastle University Gertrude Bell Archive, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-3-1-3-1-115, 07.10.23.
Serinin devamında görüşmek üzere!
KAYNAKÇA
Gertrude Bell Archive, Newcastle University, https://gertrudebell.ncl.ac.uk (07.10.2023).
Eyice, ., “BELL, Gertrude Lowthian”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1992. https://islamansiklopedisi.org.tr/bell-gertrude-lowthian (07.10.2023).
T.C. Samandağ Kaymakamlığı, http://samandag.gov.tr/tarihi-yerler#:~:text=Seleucia%20Pieria%3A,liman%20olarak%20önemini%20devam%20ettirmiştir (07.10.2023).
Seleucia Pieria, https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/710292 (07.10.2023).
Türkiye’nin Müzeleri, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Çevlik Örenyeri, https://muze.gov.tr/muze-detay?SectionId=CEV01&DistId=MRK (07.10.2023).
Britannica, “Seleucia Prieria”, https://www.britannica.com/place/Seleucia-Pieria (07.10.2023).
Kuseyri, C., “Antik kent Seleucia Pieria”, Belgesel, Yüksek Lisans Tez Raporu, Beykent Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2018. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=C-wAKq4FIRpGjSSts38MyQ&no=ulYmLgL6DoDkv5HOWCAbMw
Sanat, tarih, arkeoloji ve kültürel deneyim içerir. 