Klasik Mimariye Başkaldırı: Saraybosna-Papagajka

Saraybosna’da Miljacka Nehri civarında dolaşırken, bir anda canlı renkleri ve karmaşık düzeniyle adeta etrafındaki klasik tarzdaki yapılara meydan okuyan o bina gözüme çarptı: Zgrada Papagajka.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Renkleri papağan tüylerini andırdığı için “Papağan Binası” olarak adlandırılan bina, 1982 yılında mimar Mladen Gvozden tarafından tasarlandı. 1988-1990 yılları arasında, yani sosyalist Yugoslavya’nın son dönemlerinde inşa edildi.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Saraybosna’nın neredeyse dört yıl süren ablukası Papagajka’nın durumu üzerinde gözle görülür bir etki yarattı. Pek çok pencere camı, Sırp militanlar tarafından havan toplarının oluşturduğu basınç dalgalarına dayanamadı. Savaş sona erdiğinde kurşun ve şarapnel izleriyle gölgelenen solmuş cepheye grafitiler yapıldı. Sarı-yeşil duvarlarının daha da zengin bir renk tonuna kavuştuğu Papagajka’nın yeniden inşası 2012-2013’te gerçekleşti. Gvozden’in eserinde amaçladığı biçim tüm bütünlüğü ve güzelliğiyle gözler önündeydi.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Elbette böyle anılması beklenmiyordu. Kent tarihinin en tartışmalı yapılarından olan Papagajka, şehrin tarihi merkezine yakın olması sebebiyle de çoğu kişi tarafından istenmedi. Ulusal Anıtları Koruma Komisyonu’ndan Bosnalı üyeler, sinagogun hemen yanına inşa edilen bu binanın uygunsuz büyüklüğü ve uygunsuz tasarımıyla sanatsal ifadeyi tehdit ettiğini, sinagogun görünümünü gölgede bıraktığını ve kentsel peyzajı zedelediğini öne sürdüler. Avusturya-Macaristan döneminden kalma diğer binalar doğrudan nehrin karşı tarafında yer alıyor ve bu da ortaya çıkan karşıtlığı daha da gözler önüne seriyordu.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Aynı zamanda eleştiriler sadece Papagajka’nın boyutlarıyla (27 metre yükseklik, 110 metre uzunluk ve 25 metre genişlik) ilgili değil. Postmodern mimariyi brütalizm ve eklektizmle birleştiren görünümü de eleştiriye konu oluyor. Hatta bazıları Papagajka’yı “Saraybosna’nın en çirkin binası” olarak adlandırıyor. Bana göre bu tür bir söylem mimar Mladen Gvozden’e ve onun mirasına yapılan bir haksızlıktır.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Bosna-Hersek’in en çok okunan gazetelerinden biri, Papagajka kiracılarıyla Şubat 2018’de bir röportaj yapmıştır, bu habere göre bina sakinlerinin memnuniyetsizliği had safhada. Kiracılar, dairelerin oda sıcaklığının yetersiz olmasından şikayetçi. Apartmanın avlusuna binanın kuzey, doğu ve güney yönlerinden serbestçe girilebilmekte (toplamda dört giriş bulunmaktadır), ayrıca kapalı koridorlar da bulunmamaktadır.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Diğer şikayetlere gelecek olursak, Papagajka’nın ‘açıklığı’ sadece hava koşullarıyla değil aynı zamanda güvenlik meselesiyle de yakından ilgili. Akşamın geç saatlerinde uyuşturucu bağımlılarının avluda toplanmaya başladığı söyleniyor. Bina sakinleri arasında akşam saat 10’dan sonra evinden dışarı çıkma konusunda kendini güvende hissetmeyenler de mevcut. Bu nedenle Saraybosna polis birimleri buraya sık sık müdahale etmek zorunda kalıyor.

Papagajka’nın duvarlarındaki duvar resimleri, Yerel Sokak Sanatı Festivali kapsamında boyanmış olup Saraybosna Güzel Sanatlar Akademisi öğrencileri ve Obojena Klapa Sanat Derneği üyeleri tarafından oluşturulmuşlar. Konut binasının duvarlarında sanatsal tasarımlı duvar resimlerini de görebilirsiniz.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

İsmine ve renklerine ithafen 2017 yılından bu yana iç cephede yer alan papağan resmi de görülmeye değer.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Papagajka’nın zemin katında iş yerleri bulunmakta olup seyahat acentası, bakkal, şarküteri, kafe, pastane, meyhane, bar, restoran, kuaför, berber, güzellik ve masaj salonu gibi dükkanlar yer almaktadır.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Mladen Gvozden’in tasarım planları savaş nedeniyle kesintiye uğramış ve böylece ütopik gelecek vizyonundan uzaklaşılmıştır. Onun binası, sosyalist konutun en yüksek aşamasını temsil etme hevesine sahipti. Brütalist mimarinin son çığlıklarından biri olarak görebileceğimiz binada Gvozden’in postmodernizmden aldığı ilham en çok Papagajka’nın güney tarafındaki Hint-Pers mimarisinden güçlü bir şekilde etkilenen eklektik girişte açıkça görülmektedir. Bu giriş, birçok etnik köken ve dine sahip olan Yugoslavya’yı ifade ediyor denilebilir: Beş sivri kemerin her biri, eski devletin bayrağına hakim olan beş köşeli kırmızı yıldızın ayrı ayrı noktalarını da temsil ediyor olabileceğini düşünüyorum.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Şehir halkı ve bina sakinlerinin binayı “çirkin” ve “iğrenç” bulmasına rağmen, sanatçılar, bazı turistler (Bkz: Ben), müzisyenler ve film yapımcıları bu binayı sevmektedir.

Fotoğraf: Mücessem N. Kitiş, 11.10.2023, Saraybosna

Örnek olarak, 2016 yılında Papagajka’nın aynı adlı (The Parrot) İngiliz-Bosnalı psikolojik gerilim filmini çeken Avustralyalı genç yönetmen Emma Rozanski gösterilebilir. Rozanski, daha önce yaptığı bir röportajda, “Bunun, yerel halkın binaya karşı tutumuna bir tepki olduğunu da düşünüyorum; insanlar bana genellikle binayı beğenmediklerini söylüyorlar ve neden orada çekim yapmak istediğimi anlayamıyorlar. Ama sonra içlerinden gizli bir heyecan ve gurur geçmeye başlıyor, bu çelişki büyüleyici” demiştir. Filmi bulup izlemek için gösterdiğim çabayı bu yazı için gösterseydim çoktan yayınlamış olurdum… Filme ulaşabilen ya da daha önce izlemiş birilerini arıyorum. 🙂