Bizans sanatı, 4. yüzyıldan itibaren Doğu Roma İmparatorluğu’nun dinsel ve kültürel atmosferinde gelişen bir sanat akımı olarak, Orta Çağ boyunca Batı ve Doğu dünyasında güçlü bir etki yaratmıştır. Bu sanat, yalnızca dini temalarla sınırlı kalmayarak, ilahi olanı dünyevi ile buluşturmuş ve sanatı bir tür tefekkür aracı haline getirmiştir. İkonografi, mozaikler, ruhani soyutlama ve estetik form anlayışı, Bizans sanatının temel taşlarını oluşturur. Bu özellikler, yüzyıllar sonra modern sanatçılar tarafından farklı biçimlerde yeniden ele alınmış ve yorumlanmıştır.
Bizans Sanatının Estetik ve Ruhani Temelleri
Bizans sanatını anlamak için, bu sanatın estetik ve teolojik temellerine odaklanmak gerekir. Bizans sanatı, Hristiyanlığın ilahi doktrinini görselleştirme amacı taşır ve bu bağlamda birkaç önemli özelliği öne çıkar:
- İkonografi ve Ruhani Temsiliyet: İkonalar, Bizans sanatında en önemli temsil araçlarından biridir. İsa, Meryem Ana, azizler ve Hristiyanlık inancının diğer önemli figürleri, ruhani bir derinlikle betimlenir. Figürler idealize edilmiştir ve dünyevi gerçeklikten ziyade ilahi bir gerçeği yansıtır. Yüz ifadeleri, ruhani içsel derinliği aktarmak için soyutlanmış ve gözlerde kutsal bir bağlantı kurulmaya çalışılmıştır.
- Mozaik Sanatı: Bizans mozaikleri, cam, taş ve değerli metallerin parçalardan oluşan bir bütünlükle ilahi bir sahne sunma amacı taşır. Özellikle altın varak ve parlak cam parçalarının kullanılması, eserin izleyiciye ilahi ışığın yansımasını sunma amacı taşır. Bu mozaiklerde mekânsal derinlikten ziyade ilahi bir gerçeklik sunulur.
- Soyutlama ve Stilizasyon: Figürlerin idealize edilmesi, anatomiye değil, kutsal bir forma ulaşma çabasıdır. Bu stilizasyon, zamanla modern sanatın soyutlama arayışlarına önemli bir zemin hazırlamıştır. Stilize edilmiş figürler, ilahi gerçekliğe yaklaşma çabası içinde doğrudan bir betimlemeden uzaklaşmıştır.
Bizans Sanatının Modern Sanattaki İzleri
Bizans sanatının yukarıda belirtilen bu temel özellikleri, 19. ve 20. yüzyıldaki modern sanatçıların estetik arayışlarına derin bir ilham kaynağı olmuştur. Modernizmin, geleneksel sanat kurallarını yıkarak yeni ifade biçimleri geliştirdiği bu dönemde, Bizans sanatının soyutlama ve stilizasyon yönü, sanatçılar tarafından çeşitli şekillerde yeniden yorumlanmıştır.
1. Mozaik Sanatının Yeniden Dirilişi
Modern sanatçılar, Bizans mozaik sanatının özellikle ışık, renk ve mekansal düzenleme açısından sunduğu olanakları yeniden keşfetmişlerdir. 20. yüzyılda mozaik sanatının yeniden doğuşu, birçok sanatçının bu eski tekniği modern estetikle birleştirmesiyle mümkün olmuştur.
- Marc Chagall ve Bizans Etkileri: Marc Chagall, modern sanatta Bizans mozaiklerini ve vitray sanatını yeniden canlandıran sanatçılar arasında yer alır. Chagall, özellikle Bizans sanatında olduğu gibi canlı renkler kullanarak ve kutsal temaları işlerken, formlarında stilizasyonu ön plana çıkarır. “Four Seasons” adlı eseri, özellikle Bizans mozaiklerinin parlak renk ve cam kullanımına bir gönderme niteliği taşır. Chagall, eserde modern izleyiciye Bizans’ın kutsal dünyasını ve ilahi ışığını modern bir estetikle sunmayı başarır.
- Detaylı incelemek için: https://www.youtube.com/watch?v=N0wJ0CGEHSw
- https://www.youtube.com/watch?v=Y0sQRAl_6p0
- Antoni Gaudí’nin Mozaik Estetiği: Gaudí’nin mimari tasarımlarında Bizans sanatının mozaik estetiği açıkça görülür. Park Güell ve Sagrada Família’da kullanılan mozaikler, Bizans’ın parlak cam ve taş parçalarıyla yaratılan kutsal sahnelerine benzer bir estetik anlayışını sürdürür. Gaudí’nin Bizans etkisindeki mozaik çalışmalarında renklerin canlılığı, mekansal bütünlüğü ve ruhani derinlik özellikle dikkat çeker.
2. İkonaların Modern Yorumları
Bizans ikonaları, modern sanatçılar için hem stilize edilmiş bir form hem de ruhani bir ifade biçimi olarak yeniden yorumlanmıştır. İkonaların dini ve ruhani derinliği, modern sanatın soyutlama anlayışıyla birleşerek yeni bir estetik form yaratmıştır.
- Kazimir Maleviç ve “Siyah Kare”: Maleviç’in “Siyah Kare” eseri, Bizans ikonalarına modern bir yorum getirir. Maleviç, bu eseri soyut sanatın zirvesi olarak tanımlar ve eserin Bizans ikonalarındaki gibi ilahi bir pencere işlevi gördüğünü savunur. Siyah Kare, ikonaların kutsal dünyayla bağlantı kuran derinliğini, minimalist ve soyut bir biçimde sunar. İzleyici, eserin önünde Bizans ikonalarında olduğu gibi ilahi bir tefekkür sürecine girmeyi amaçlar.
- El Greco’nun Ruhani Soyutlaması: Bizans sanat eğitimi almış olan El Greco, Bizans ikonalarındaki figüratif stilizasyonu Rönesans sanatında birleştiren önemli bir köprü görevi görmüştür. El Greco’nun eserlerindeki dramatik figürler, özellikle uzun, uzatılmış formlarıyla ve dramatik ışık kullanımıyla Bizans ikonalarını hatırlatır. “Laokoon” ve “Golgotha” gibi eserlerindeki figürler, Bizans’tan devraldığı stilize yapıyı Batı sanatıyla modern bir şekilde harmanlar.
3. Soyutlama ve Stilizasyonun Modern Sanattaki Yansımaları
Bizans sanatındaki figürlerin ve sahnelerin stilize edilmesi ve soyutlanması, modern sanatın temel estetik unsurlarıyla örtüşür. Özellikle 20. yüzyılın başında gelişen soyut sanat, Bizans sanatından aldığı ilhamla mekan, form ve figürlerde yeni soyutlama biçimlerine ulaşmıştır.
- Piet Mondrian’ın Geometrik Soyutlaması: Mondrian, soyut sanatın kurucularından biri olarak, Bizans sanatındaki stilize figüratif anlayışı geometrik soyutlama ile birleştirmiştir. “Kompozisyon II” adlı eseri, Bizans’ın düz yüzeyde ilahi düzen yaratma çabasını modern soyutlamanın geometrik formlarına dönüştürmüştür. Mondrian, Bizans sanatındaki düzen fikrini, modern bir matematiksel estetikle buluşturarak sanatta yeni bir boyut yaratmıştır.
- Henri Matisse ve “Chapelle du Rosaire”: Matisse, Bizans sanatındaki kutsal imgeleri ve stilizasyonu modern sanatla birleştiren en önemli sanatçılardan biridir. Chapelle du Rosaire de Vence adlı eseri, Bizans’ın ilahi ışık ve ruhani temalarını modern bir sanat diliyle yeniden yorumlar. Kilise tasarımında kullanılan renkli camlar ve stilize figürler, Bizans sanatındaki ruhani derinliği çağdaş bir estetikle harmanlar.
4. Bizans’ın Modern Mimari Üzerindeki Etkileri
Bizans sanatının etkisi, sadece resim ve heykelde değil, mimaride de kendini gösterir. Bizans mimarisi, özellikle ışık kullanımı, mekansal organizasyon ve stilize formlarla modern mimariyi etkilemiştir.
- Le Corbusier ve Ronchamp Şapeli: Le Corbusier’nin tasarladığı Ronchamp Chapel, Bizans mimarisinin ışık kullanımına olan göndermelerle dikkat çeker. Şapelin içindeki pencerelerden süzülen ışık, Bizans mimarisinde kutsal mekanda ilahi ışığın yaratılması fikrini modern bir şekilde yorumlar. Le Corbusier, Bizans’ın kutsal mekansal anlayışını çağdaş bir mimarlık diliyle yeniden kurgulamıştır.
Bizans sanatı, sanatsal ifade biçimi ve estetik anlayışıyla sadece Orta Çağ dünyasında değil, modern sanatın doğuşunda ve gelişiminde de derin izler bırakmıştır. İkonalar, mozaikler, soyutlamalar ve stilize edilmiş figürler, sadece birer tarihi eser olarak kalmamış; modern sanatçılar için ilham kaynağı olmuş ve onların kendi sanatsal dillerini yaratmalarına olanak tanımıştır.
Modern sanat akımları, Bizans sanatının estetik ve ruhani derinliğini yeniden ele alarak, kutsal olanın modern dünyadaki temsiliyetini sorgulamış ve yeniden yaratmıştır. Marc Chagall ve Antoni Gaudí gibi sanatçılar mozaikleri ve renkli camlarıyla Bizans’ın parlak dünyasını modern sanatın görsel diliyle birleştirirken, Kazimir Maleviç ve Piet Mondrian gibi soyut sanatçılar Bizans sanatındaki soyutlama ve ilahi düzen anlayışını kendi geometrik ve minimalist eserlerine taşımıştır.
El Greco gibi sanatçılar Bizans ikonalarının stilize figüratif yapısını Batı sanatıyla harmanlarken, Henri Matisse gibi ustalar Bizans’ın kutsal mekân ve ışık anlayışını modern kilise tasarımlarında yeniden yorumlamıştır. Le Corbusier’nin mimari yapıları da Bizans’taki ilahi ışık ve mekân düzenini modern bir mimarlık diliyle günümüze taşımıştır.
Sonuç olarak, Bizans sanatı, modern sanatın ruhani ve estetik arayışlarına hem tarihsel bir miras hem de estetik bir köprü sunmuştur. Bizans sanatının ilahi olanı yücelten, doğayı ve insan formunu soyutlayan yaklaşımları, modern sanatçılar tarafından yeni anlamlarla yüklenmiş ve çağdaş sanatın şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Bu etkiler, sanat tarihinin sürekliliğini ve geçmişten günümüze uzanan derin estetik bağları açıkça göstermektedir.
Kaynakça
- Mango, Cyril. The Art of the Byzantine Empire 312-1453: Sources and Documents. University of Toronto Press, 1986.
- Weitzmann, Kurt. The Icon: Holy Images, Sixth to Fourteenth Century. George Braziller, 1978.
- Cameron, Averil. Byzantine Matters. Princeton University Press, 2014.
- Malevich, Kazimir. Kazimir Malevich: Suprematism. Guggenheim Museum, 2003.
- Chagall, Marc. Chagall: A Retrospective. Hugh Lauter Levin Associates, 1995.
- Gaudí, Antoni. Antoni Gaudí: Master Architect. Thames & Hudson, 2001.
- Grierson, Philip. Byzantine Coinage and Its Influence on Medieval and Early Modern Art. Dumbarton Oaks, 1990.
- Mathews, Thomas F.. The Byzantine Churches of Istanbul: A Photographic Survey. Pennsylvania State University Press, 1976.
- Timmers, Margaret. Byzantium and Its Influence on Europe: Iconography and Church Decoration in the West. Routledge, 1998.
- Mondrian, Piet. Mondrian and Neo-Plasticism: His Artistic Evolution and Influence. Thames & Hudson, 2015.
- https://www.theartpilgrim.org/pilgrimages-2/the-chapelle-du-rosaire-de-vence
- https://www.photo.rmn.fr/archive/10-549206-2C6NU0MCUN1M.html
- https://www.admagazine.fr/art/news/diaporama/henri-matisse-en-10-cliches-rares/61053
Sanat, tarih, arkeoloji ve kültürel deneyim içerir. 
